ام اس MS اسکلروز چندگانه | ویکی راهنما | WikiRahnama.Com
تاریخ انتشار: 1394/10/19 آخرین بازنگری: 1395/08/13 بازدید: 1,797

بیماری ام اس (MS)، علائم، تشخیص و درمان آن

ام اس (Multiple Sclerosis- اسکلروز چندگانه)، یك بیماری سیستم عصبی است كه می تواند بر مغز، نخاع و اعصاب بینایی موجود در چشم های انسان تأثیرگذار باشد. این بیماری می تواند سبب بروز مشكلات بینایی، تعادلی، كنترل ماهیچه ای و دیگر عملكردهای اصلی بدن شود.
علایم و عوارض ام اس برای همۀ افراد مبتلا یكسان نیست. برخی افراد، علایم ملایمی دارند و نیازی به مداخله درمانی وجود ندارد. برخی دیگر، به مشكلاتی در راه رفتن و یا انجام كارهای روزمره شان دچار می شوند. که در مورد ایشان مداخله پزشکی، به کنترل علایم و افزایش کیفیت زندگی اشان کمک می کند.
ام اس وقتی بروز می كند كه سیستم ایمنی فرد به اشتباه به یك مادۀ چربی مانند كه "میلین" نامیده می شود، حمله می كند. میلین، مطابق شکل زیر اطراف یاخته های عصبی را پوشانده و از آن ها محافظت می كند. بدون وجود این لایۀ بیرونی، اعصاب بدن ما صدمه می بیند، منظور از صدمه و تخریب بافت ها، این است كه مغز شخص نمی تواند به طور صحیح سیگنال هایی را  به اندامهای او بفرستد.
 نورون ها در بیماری ام اساعصاب، کار خود را در کنترل اندامهای حرکتی و احساس کردن محرکها بدرستی انجام نمی دهند و در نتیجه، ممكن است علایمی همچون موارد زیر بروز كند: 
- مشكل در راه رفتن و حركت كردن، 
- احساس خستگی مفرط،
- ضعف یا گرفتگی ماهیچه ای،
- تاری دید یا دو بینی،
- كرختی و گِزگِز کردن یا مورمور شدن اندام،
- مشكلات جنسی و ناتوانی از برقراری رابطه جنسی موفق،
- درد،
- افسردگی،
- مشكلات مربوط به تمركز یا اختلال حافظه،
 تشخیص ام اس
اغلب افراد مبتلا به ام اس، دچار حملاتی می شوند كه  حملات عود نام دارند و آن هنگامی رخ می دهد كه علائم بیماری شدیدتر می شوند. معمولا این مرحله کوتاه است و علایم کاهش می یابند، اما برای بعضی دیگر از بیماران، عوارض به مرور همچنان بدتر می شوند. 
در سال های اخیر، دانشمندان درمان های جدیدی را یافته اند كه می توانند به جلوگیری از بروز حملات عود كمك کرده و بروز آثار بیماری را كندتر نمایند.

تشخیص ام اس

تشخیص بیماری ام اس می تواند دشوار باشد، چرا كه علایم آن می توانند مشابه بسیاری از اختلالات عصبيِ دیگر باشند. اگر پزشكی احتمال ابتلا به این بیماری را در فرد بدهد، و یا احساس کند که فرد در این خصوص مستعد است، از او می خواهد كه نزد پزشك متخصص نورولوژیست (عصب شناس) برود كه در امر درمان سیستم عصبی و مغز تخصص دارد. 
پزشك متخصص از بیمار راجع به سوابق پزشكی او خواهد پرسید و بررسی می كند كه  برخی علایم كلیدی همچون آسیب های عصبی در مغز، وارد شدن شوک به نخاع و اعصاب بینایی اش وجود داشته یا خیر.
هیچ آزمایش و تست مجزایی وجود ندارد كه بتواند اثبات كند فردی مبتلا به ام اس هست یا خیر، اما پزشك از آزمایشات متعدد و مختلفی برای بررسی این موضوع استفاده خواهد كرد، كه عبارتند از: 
- آزمایش خون برای منتفی دانستن بیماری هایی كه سبب بروز علایمی مشابه همچون  "بیماری لایم" و ایدز می شوند.
- چك كردن و بررسی تعادل، هماهنگی، بینایی و دیگر کارکردها برای مشاهدۀ این كه اعصاب شخص به خوبی و درست كار می كنند یا خیر.
- تست ام آر ای (MRI) كه تصاویر جزئی ساختارهای بدن را نشان می دهد.
- تجزیه و تحلیل مایعی كه مغز و نخاع را می پوشاند. نام این مایع، مایع مغزی نخاعی (CSF) است. معمولاً در مایع مغزی نخاعی افراد مبتلا به ام اس یا با ریسك بالای ابتلا به آن، پروتئین های خاصی وجود دارد. 

چه چیزی باعث بروز ام اس می شود؟ 

پزشكان به درستی و با اطمینان نمی توانند به این پرسش پاسخ دهند، اما به نظر می رسد که برخی احتمالات امكان ابتلا به این بیماری را بیشتر می كند. بر این اساس، افرادی با ژن های خاص و مشخص، ممكن است بیشتر به ام اس مبتلا شوند. 
آمارهای ثبت شده از بیماری ام اس، موارد زیر را نشان می دهد:
- در اغلب موارد، نخستین علایم بین 20 تا 40 سالگی بروز می کنند.
- ابتلا به ام اس در زنان 2 تا 3 برابر بیشتر از مردان است.
- پراکندگی جغرافیایی ام اس در جهان، ارتباط معنی داری بین میزان دریافت نور خورشید (و متعاقبا ویتامین دی D) و ابتلا به ام اس را نشان می دهد، به بیان دیگر، فقر ویتامین دی در بدن افراد عاملی تاثیر گذار در ابتلا به این بیماری است. شاید این موضوع به دلیل نقش ویتامین دی در کارکرد درست سیستم دفاعی بدن باشد.(مطالعه مقاله ویتامین دی D)
- استعمال سیگار (و قلیان) احتمال ابتلا به این بیماری را (همچون بسیاری بیماری های دیگر) افزایش می دهد.
- ثابت شده که  برخی افراد ممكن است پس از ابتلا به یك عفونت ویروسی همچون  "ویروس اِپْسْتاین ـ بار" یا ویروس هِرپس 6 به ام اس مبتلا شوند. 
چنین عفونت هایی سبب می شود سیستم ایمنی آنان دیگر نتواند به طور معمول و طبیعی اش كار كند. این نوع عفونت ها ممكن است باعث بروز بیماری ام اس یا سبب حملات عود شود.

نقش عوامل ژنتیكی در بروز بیماری ام اس چیست؟

محققان بر این باورند كه ام اس ممكن است تا حدی ارثی و ژنتیكی باشد، چرا كه ریسك و احتمال این بیماری بیشتر در افرادی گزارش شده كه قبلاً ام اس در میان اعضای خانواده شان نیز مشاهده شده است.
نقش ژنتیک در بیماری ام اس
اقوام درجه یك، دو و سه افراد مبتلا به ام اس، بیشتر در معرض ریسك و خطر ابتلا به این بیماری و پیشرفت آن هستند. برادر و خواهرهای فرد مبتلا، بین 2 تا 5 درصد ریسك ابتلا به ام اس و پیشرفت این بیماری دارند.
محققان بیش از یك ژن را در ابتلا به ام اس دخیل می دانند. برخی دانشمندان بر این باورند که فرد با یك استعداد ژنتیكی به دنیا می آید و در واکنش به عوامل محیطی، به ام اس مبتلا می شود.

محیط زندگی چگونه می تواند بر ریسك ابتلا به ام اس مؤثر باشد؟

جالب است بدانید كه داده های همه گیرشناسی نشان می دهد گروه های قومی مختلف، احتمال متفاوتی از این بیماری را بروز می دهند. شیوع این بیماری به ویژه در اسكاتلند، اسكاندیناوی و سرتاسر شمال اروپا شایع و متداول است. در امریكا، شیوع ام اس در بین سفیدپوستان بیش از دیگر گروه های قومی، نژادی بوده است.
مطالعات نشان می دهد كه ام اس در بخش های خاصی از جهان بیشتر متداول است، اما اگر شما از منطقه ای كه ریسك بالاتری از این بیماری در آن مشاهده شده به منطقه ای با ریسك كمتر نقل مكان كنید، اگر این نقل مكان پیش از دوران بلوغ و بزرگسالی باشد، نتیجه ای بهتری خواهید گرفت. چنین داده هایی حاكی از آن است كه در معرض برخی عوامل محیطی بودن پیش از بلوغ، ممكن است در عدم ابتلای شخص به ام اس مؤثر باشد. 
علاوه بر آن،  ام اس بیماری آب و هوای معتدل است. در هر دو نیمكره، شیوع آن با افزایش فاصله از خط استوا افزایش می یابد. همچنین، در برخی مناطق و میان برخی گروه های قومی همچون گروهی از افراد كه پس از جنگ جهانی دوم در سواحل دانمارك زندگی می كردند، ام اس اپیدمی و همه گیر شده بود كه این موضوع، دلیلی است بر نقش محیط بر این بیماری.
از طرف دیگر، آمار نشان داده سیستم دفاعی افرادی که در محیطهای پر از تنش و استرس زندگی می کنند ضعیفتر از سایرین است و به همین دلیل خطر ابتلا ایشان به انواع بیماری، و از جمله ام اس بیشتر است.

آیا عوامل بالقوۀ دیگری نیز وجود دارد كه سبب بروز ام اس شود؟ 

شواهد روزافزونی وجود دارند كه حاكی از آن است كه هورمون ها، از جمله هورمون های جنسی، می توانند بر سیستم ایمنی بدن تأثیر بگذارند و خودشان نیز تحت تأثیر آن باشند. برای مثال، هم استروژن و هم پروژسترون كه دو هورمون جنسيِ مهم زنانه هستند، ممكن است برخی فعالیت های سیستم ایمنی بدن را سركوب كنند. 
وقتی میزان این هورمون ها طی دوران بارداری بالاتر می رود، زنان مبتلا به ام اس تمایل پیدا می كنند فعالیت كمتری داشته باشند. تستوسترون، كه هورمون جنسی اصلی مردانه است، نیز ممكن است به عنوان سركوب كنندۀ پاسخ ایمنی عمل كند.  میزان بالاتر تستوسترون در مردها ممكن است تا حدی مسبب و مسئول این واقعیت باشد كه زنان دو یا حتی سه برابر مردان مبتلا به ام اس می شوند. 

درمان ام اس

تا به حال هیچ درمان مشخصی برای ام اس وجود نداشته است، اما برخی درمان ها می توانند باعث شوند بدن شخص عملكرد خوبی داشته باشد و کیفیت زندگی او را تا حد زیادی بهبود بخشد.
درمان ام اس
درمان ها، فقط می توانند علایم را تخفیف دهند و باعث شوند زندگی کردن با وجود ام اس آسان تر و قابل تحمل تر شود. نوع درمان فرد، بستگی به این دارد که علایم بیماری تا چه حد شدید است و این که آیا بیماری اش فعال است یا در حال فروکش کردن. فرد ممکن است بسته به شدت و نوع بیماری اش، دارو بخورد، درمان بدنی یا فیزیوتراپی روی او انجام گیرد یا از دیگر درمان ها در خانه اش بهره مند شود. 
داروها نیز برای درمان حملات عود بیماری، کنترل روند بیماری یا درمان علایم به کار گرفته می شوند. انجمن ملی بیماری ام اس توصیه می کند که افرادی با یک نوع مشخص از این بیماری و نیز کسانی که بیماری شان فعال و با حالت عودکنندگی همراه است، درمان های دارویی را آغاز کنند. این گروه همچنین توصیه می کنند که درمان های دارویی پس از نخستین حمله و در افرادی صورت گیرد که ریسک بالایی از ابتلا به بیماری ام اس دارند. 
طبیعی است که تمامی این درمان های دارویی به طریقی بر سیستم ایمنی بدن تأثیرگذارند و اثرات جانبی داشته باشند.
برخی از آن ها برای بعضی بیماران خاص مناسب نیستند. پوست برخی بیماران با نزدیک شدن زمان تزریق، سرخ و ملتهب و دچار خارش می شود. برخی پس از هر تزریق تا یکی دو روز علایمی نظیر آنفلوآنزا پیدا می کنند، ماهیچه ها و مفاصل شان دردناک می شود و تب می کنند. 
پزشك می تواند داروهایی تجویز كند كه ممكن است روند بیماری را كندتر كند، مانع بروز حملات شود، علایم را تخفیف دهد یا به فرد مبتلا كمك كند استرسی كه می تواند همراه با بیماری بروز نماید را مدیریت كند. 
پزشك ممكن است از استروئیدها برای كوتاه تر كردن حملات ام اس یا تخفیف یافتن شدت آن ها استفاده كند. همچنین فرد مبتلا می تواند داورهایی همچون شل كنندۀ عضلات، داروهای تسکین دهنده و آرام بخش یا سم بوتولینوم (بوتاکس) را برای كم كردن اسپاسم ها و گرفتگی های ماهیچه ای استفاده كند.
ورزش و تمرینات بدنی نیز باعث حفظ تعادل و مقاومت بدن می شود و كمك می كند كه فرد بهتر بتواند بر درد و خستگی غلبه كند. اگر در حركت كردن و راه رفتن مشكل داشته باشد، عصا یا واکر می تواند باعث شود كه آسان تر راه برود و حركت كند. 
در كنار درمان های موجود، انجام ورزش و تمرینات بدنی مداوم در تخفیف یافتن علایم ام اس مؤثر است و به افزایش انرژی شخص مبتلا كمك می كند. انجام یوگا برای رفع خستگی یا از بین بردن استرس را نیز برخی پزشكان توصیه می كنند.
فرد مبتلا به ام اس، باید مراقب سلامت عاطفی و روانی خودش نیز باشد و تا حد ممكن، استرس و اضطراب نداشته باشد. 
برقراری ارتباط با دیگر افراد مبتلا به ام اس و پیوستن به چنین گروه های حمایتی و بودن در كنار دیگران نیز توصیه شده است.
"اینترفرون " دارویی است که خود بیمار نیز می تواند آن را به خودش تزریق کند. این داروی تزریقی، بر کبد بیمار اثر منفی می‎گذارد. از این رو در صورت استفاده از آن، لازم است که بیمار هر چند ماه یک بار آزمایش خون بدهد. از دیگر اثرات جانبی این دارو، می توان به اختلالات خلق و خو یا تغییراتی در سیکل و عادت ماهانۀ زنان اشاره کرد.

ام اس در کودکان

اگرچه ام اس عمدتاً در بزرگسالان رخ می دهد، اما به نحوی روزافزون در کودکان و نوجوانان نیز مشاهده شده است. نوع نادری از این بیماری، معمولاً در دوران کودکی آغاز می شود.
از هر 400,000 مورد تشخیص داده شدۀ ام اس در آمریكا، بین 8000 تا 10,000 آن ها در افراد جوان تر  از 18 سال بوده است. نورولوژیست ها یا عصب شناس ها بر این باورند كه احتمالاً كودكان و نوجوانان بسیار بیشتری هستند كه ام اس در آن ها هنوز تشخیص داده نشده است.
نخستین علایم این بیماری در كودكان، متفاوت تر از بزرگسالان است. شاید بیماری پس از بروز یك
اختلال عصبی موسوم به ادم (Acute Disseminated Encephalomyelitis (ADEM آغاز شود. 
اكثر اوقات، علایم ADEM شامل سردرد، گیجی، بیهوشی، تشنج، خشك شدن گردن، تب و فقدان انرژی لازم و كافی است.
پیشرفت این بیماری در كودكان كندتر از بزرگسالان است. ام اس روی كار مدرسۀ بچه ها، تصویر ذهنی ای كه از خودشان دارند و روابط شان با هم سن و سال هایشان تأثیر می گذارد. 
ام اس در كودكان نادر است. حدود 5 تا 10 درصد از افراد جوان مبتلا به ام اس، پیش از سن 16 سالگی علایم ام اس را تجربه خواهند كرد.

ام اس و بارداری 

زنان مبتلا به ام اس می توانند بارداری سالمی داشته باشند. اما در عین حال، این بیماری چالش هایی را پیش روی آنان نیز می گذارد. زنان باردار مبتلا به ام اس، حین انجام فعالیت های روزانه دچار خستگی مفرط می شوند. ام اس اثرات متفاوتی روی زنان دارد، از عادت ماهانه گرفته تا یائسگی و بارداری و بچه دار شدن.
بارداری و ام اس
اما ام اس روی باروری تأثیری ندارد و بسیاری از زنان مبتلا به ام اس صاحب فرزند هستند. کودکانی که مادرشان مبتلا به ام اس است، چندان محتمل نیست که خودشان نیز به این بیماری مبتلا شوند. پزشکان تخمین می زنند که دو درصد احتمال دارد بچه های این قبیل افراد در معرض ریسک ابتلا به ام اس باشند.
زنان مبتلا به ام اس ممکن است فاقد محرک جنسی شوند و مشکلاتی در رسیدن به اوج لذت جنسی داشته باشند. زنان مبتلا به ام اس می گویند که در زمان های نزدیک شدن به عادت ماهانه شان و نیز طی یائسگی اغلب احساس می کنند که علایم شان بدتر و شدیدتر می شود.
طبق بررسی ها مشخص شده اکثر زنانی که مبتلا به این بیماری هستند، در دهۀ دوم و سوم زندگی شان، یعنی دورانی که دربارۀ تشکیل خانواده یا بچه دار شدن فکر می کنند، بیماری به سراغ شان می آید یا تشخیص داده می شود.
دچار ام اس شدن نباید مانعی بر سر راه بچه دار شدن باشد، اما در چنین شرایطی برنامه ریزی دقیق و هماهنگی با خانواده، دوستان و پزشک نقش پررنگتری خواهد یافت.
هر چند ام اس تأثیری بر باروری زنان ندارد، اما برخی داروهای به كار گرفته شده برای درمان ام اس ممكن است روی چرخۀ ماهانه ایشان و در نتیجه باروری مؤثر باشد و برخی از داروها و درمان ها نیز طی دوران بارداری ناایمن هستند. 
اگر یک زن مبتلا به ام اس تحت مداواست و قصد بچه دار شدن دارد، توصیۀ معمول این است که حداقل سه ماه پس از متوقف کردن درمان، منتظر بماند و بعد برای بارداری اقدام کند. 

بارداری و حملات عود بیماری

طبق مطالعات بسیار زیاد مربوط به تأثیر بارداری روی ام اس، مشخص شده که طی بارداری میزان حملات عود کاهش می یابد (به ویژه در سه ماهۀ سوم بارداری، بین 6 تا 9 ماهگی) 
علت این امر به طور کامل مشخص نیست، اما تصور بر این است که میزان هورمون ها در این موضوع نقش داشته باشند.
اما طی 3 تا 6 ماه پس از تولد نوزاد، خطر و ریسک عود بیماری بین 20 تا 40 درصد افزایش می یابد که شاید به علت برگشت سطح هورمون ها به قبل از دوران بارداری باشد. اما تحقیقات حاکی از آن است که بارداری تأثیری بر پیشرفت بیماری در بلند مدت ندارد. 
اگرچه شاید زن ها طی دوران بارداری حملات عود کمتری در بیماری خود داشته باشند، اما علایم دیگر مربوط به ام اس می تواند روی زن باردار مؤثر باشند؛ علایمی همچون: خستگی مفرط، عدم تعادل، کمردرد و مشکلات مربوط به روده و مثانه. هیچ شواهدی وجود ندارد که نشان دهد ام اس باعث افزایش سقط های خود به خودی یا نقص عضو جنین می شود. 
تا پیش از دهۀ 1950، به اکثر زنان مبتلا به ام اس توصیه می شد که باردار نشوند. چرا كه باورشان این بود كه بارداری ممكن است بیماری ام اس را بدتر كند. اما طی 40 سال گذشته، بسیاری از مطالعات و بررسی های انجام شده روی صدها زن مبتلا به ام اس خلاف آن را نشان داد، و آن این كه بارداری باعث كاهش تعداد حملات عود ام اس می شود ( به ویژه در سه ماهۀ سوم بارداری).
مشكلات مربوط به مثانه كه در تمام زنان باردار رخ می دهد، ممكن است در زنان باردار مبتلا به ام اس بیشتر و شدیدتر باشد.
داروهای تعدیل کنندۀ بیماری طی دوران شیردهی توصیه نمی شوند. مطالعات حاكی از آن است كه هیچ خطر بیشتری در حملات عود ام اس كه مرتبط با شیردهی باشد، وجود ندارد.
برخلاف شرایطی همچون بیماری هانتینگتون یا فیبْروزِ كیسْتیك، ام اس مستقیماً محیطی و ژنتیكی نیست. برای بچه هایی که پدر یا مادرشان مبتلا به ام اس است ، ریسك و احتمال 2 درصد وجود دارد كه آنان نیز مبتلا به ام اس شوند. به بیان دیگر، از هر 100 كودكی كه از افراد مبتلا به ام اس متولد می شوند، فقط امكان دارد دو نفرشان مبتلا به این بیماری شوند. این احتمال در كل جمعیت، از هر 800 بچه یك بچه است. از این رو، اگرچه یك پدر یا مادر مبتلا به ام اس بیشتر محتمل است كه فرزندی با شرایطی مشابه داشته باشند، اما این احتمال هنوز هم بسیار كم است.

مدیریت افسردگی در ام اس:

بسیاری از افراد مبتلا به این بیماری، اغلب در خود احساس افسردگی و درهم شکستن می كنند. اما آنان باید بدانند كه فقط خودشان مبتلا به این بیماری نبوده و تنها نیستند. در میان افراد مبتلا به ام اس، افسردگی بسیار متداول است. قابل درك است كه فرد مبتلا، به علت از دست دادن برخی توانایی های فیزیكی و تغییر اجباری سبك زندگی اش دچار غم و افسردگی شود. برخی شواهد نیز حاكی از آن است كه ام اس به خودی خود ممكن است سبب بروز تغییراتی در بدن شود كه سبب تحمیل افسردگی به شخص گردد. 
برخی علایم معمول افسردگی عبارت اند از:
- احساس غم یا زودرنجی و تندمزاجی در اكثر اوقات روز.
- از دست دادن علاقه و اشتیاق به فعالیت های روزمره.
- كاهش یا افزایش وزن چشمگیر یا كاهش یا افزایش شدید اشتها.
- بسیار زیاد خوابیدن یا مشكل در به خواب رفتن.
- خستگی مفرط و مستمر یا افت انرژی.
- احساس بی ارزش بودن یا احساس گناه در خود بدون هیچ علت مشخص.
- ناتوانی در تمركز یا اتخاذ تصمیم.
- افكار زیان بار تكراری مرتبط با خودكشی یا مرگ.
فرد ممكن است تمام یا بخشی از این علایم را داشته باشد.
درمان های افسردگی می تواند شامل بسیاری از انواع داروهای ضد افسردگی یا گفتار درمانی و جلسات مشاوره با یك درمانگر معتبر و به كار گیری درمان رفتار شناختی برای شخص مبتلا باشد كه اثبات شده در درمان افسردگيِ مبتلایان به ام اس بسیار مؤثر است.
بسیاری از پزشكان، تلفیقی از درمان با دارو را با مشاوره درمانی به كار می گیرند. تحقیقات نشان می دهد كه ورزش و تمرینات بدنی نیز تأثیر بسیار زیادی بر روحیه و خلق و خوی فرد مبتلا به ام اس دارند. 

ام اس و خواب

افراد مبتلا به ام اس اغلب مشكلاتی در خوابیدن دارند و مسائلی همچون استرس، سفتی و گرفتگی در دست ها یا پاها، عدم فعالیت یا افسردگی حاصله از این بیماری می تواند مانع داشتن یك خواب آرام و راحت شود.
ام اس و خواب
در بعضی موارد، صدمات و آسیب های ایجاد شده در برخی نقاط خاص مغز به علت ام اس نیز ممكن است مانع خواب طبیعی برای شخص مبتلا شود. برخی نكاتی كه افراد مبتلا باید در این خصوص رعایت كنند، به قرار زیر است:
- سعی نكنند طی روز بخوابند و اگر چرت می زنند، این چرت كوتاه باشد یا نزدیك زمان خواب شبانه نباشد. 
- 4 تا 6 ساعت پیش از زمان خواب، از مصرف كافئین، الكل، یا كشیدن سیگار اجتناب کنند. 
- اگر تکرر ادرار باعث می شود كه فرد به طور مداوم بیدار شود، سعی كند عصر به بعد كمتر مایعات بنوشند. 
- با شكم گرسنه یا فوراً پس از میل كردن یك غذای سنگین به بستر نروند. اگر در هنگام زمان شام معده فرد صدای غرغر می دهد، یك شام سبك و مختصر بخورد یا یك لیوان شیر گرم بنوشد. 
- به طور مرتب و روزانه ورزش كند (ترجیحاً طی روز) اما از انجام ورزش های سنگین 3 ساعت پیش از زمان خواب اجتناب ورزد. 
- ساعت خود را تنظیم كند كه هر روز سر ساعت مشخصی بیدار شود. حتی در روزهای تعطیل كه سر كار نمی رود نیز این قاعده را رعایت كند.
 
منابع:
- Harrison principles of internal medicine کتاب طب داخلی هریسون
- www.nationalmssociety.org (انجمن ملی ام اس آمریکا)

- www.mayoclinic.org
- www.mssociety.org.uk (انجمن ام اس بریتانیا)
- www.nlm.nih.gov
- www.webmd.com

مترجم: مجید شهرابی

.: تعداد 6 نفر از 6 نفر این مقاله را مفید دانسته اند :.

آیا این مقاله برای شما نیز مفید بود؟

احتمال ابتلای فرزند یک مادر ام اسی به ام اس

با عضویت در خبرنامه سایت از آخرین اخبار و مقالات منتشر شده مطلع شوید.

آگهی های های مرتبط
مقالات مرتبط
اعتیاد و درمان آن
اعتیاد و درمان آن
ضربۀ مغزی و صدمات ناشی از آن
ضربۀ مغزی و صدمات ناشی از آن
علایم کمبود آهن در بدن
علایم کمبود آهن در بدن
ویتامین K
ویتامین K
ویتامین E
ویتامین E
ویتامین D
ویتامین D
ویتامین C
ویتامین C
ویتامین B9
ویتامین B9
ویتامین B7
ویتامین B7
نظرات کاربران

نظری جهت نمایش وجود ندارد

نظر ، سوال و یا پیشنهاد خود را ثبت نمایید
CAPTCHA
کلیه حقوق مادی و معنوی این وب سایت محفوظ و متعلق به ویکی راهنما می باشد قوانین سایت | درباره ما | تماس با ما
×
ما را حمایت کنید